Tijdens de Nationale Conferentie Brede Welvaart 2025 sprak Henny de Jong, transformateur bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, over de volgende stap in de brede welvaart beweging: over écht anders samenwerken; met nieuwe rollen, nieuwe afspraken en de moed om te doen in plaats van te analyseren. In dit gesprek gaat Henny een laag dieper: over intuïtie, systeemverandering en waarom brede welvaart pas echt gaat leven als mensen het durven voelen.
Het thema van de Nationale Conferentie Brede Welvaart 2025 was ‘Van transparantie naar transactie’. Wat betekent dat voor jou?
“In ‘transactie’ zit het woord actie en dat is precies wat we nodig hebben. We kunnen blijven analyseren en rapporteren, maar uiteindelijk moeten we dingen gaan doen. Experimenteren, ervaren, fouten maken, leren en opnieuw proberen. Je gaat het pas voelen als je het ervaart. Dáár begint echte verandering.
Wat ik mooi vind, is dat het inmiddels echt een beweging is geworden. Er doen honderden bedrijven mee, allemaal met hetzelfde verlangen: werken aan een economie die bijdraagt aan brede welvaart. En dat komt niet van bovenaf maar echt van onderop. Mensen uit allerlei organisaties die elkaar weten te vinden en elkaar verder helpen. Dat stemt me hoopvol. Ik denk echt: we kunnen dit creëren.”
“In ‘transactie’ zit het woord actie en dat is precies wat we nodig hebben.”
Wat is er nodig om die stap te zetten?
“Iedere partij heeft daarin een eigen rol: een mkb’er, een grootbedrijf, de overheid, maar ook steward owned bedrijven, coalities en vereningen. De X-curve (figuur 1) laat zien: je hebt oude rollen die afbouwen, en nieuwe die opbouwen. Dat geldt ook hier. We moeten met elkaar vooral die afbouwende lijn versterken: leren omgaan met nieuwe verantwoordelijkheden en begrijpen hoe we op elkaar reageren. Dat vraagt een heel andere manier van samenwerken.”
“We moeten opnieuw gaan kijken welke rollen we eigenlijk innemen. De oude verhouding van opdrachtgever en opdrachtnemer past niet meer. We zijn samen verantwoordelijk voor een doel, en dat vraagt andere gedragingen en afspraken.”
Figuur 1. Gebaseerd op de X-curve van maatschappelijke transities van Derk Loorbach (DRIFT). Deze versie is ontwikkeld door Flatland Agency, die de rolverdeling binnen transities visueel heeft gemaakt.
Maar hoe stimuleer je mensen om hun rol echt te veranderen, ook als ze daar nog niet vanzelf gemotiveerd voor zijn?
“Je kunt dat niet forceren. Mensen moeten het voelen. Maar je kunt het wel concreet maken: wat verwacht je anders van iemand? Hoe financier of investeer je dat op een andere manier? Welke diepgaande patronen gaan we samen veranderen? Je kunt nieuwe sociale contracten sluiten, waarin je samen verantwoordelijkheid neemt voor lusten en lasten. En het helpt om gewoon te beginnen, als één partij in de keten beweegt, volgt er vaak meer.”
Je gaf tijdens de Nationale Conferentie Brede Welvaart een inspirerend voorbeeld: de ‘N-weg van de toekomst’. Wat maakt dat project zo bijzonder?
“Dat begon als een burgerinitiatief, niet vanuit beleid. Een paar mensen gaven aan: deze weg kan beter, breder, duurzamer. De weg heeft meer functies. Vervolgens kwamen ontwerpers, bedrijven en overheden erbij, en is het uitgegroeid tot iets veel groters. Er wordt niet alleen gekeken naar verkeer en bereikbaarheid, maar ook naar natuur, kinderen die daar spelen, biodiversiteit, recreatie, waterbeheer. Alle brillen liggen op tafel. En dat levert heel andere gesprekken op. Niet: hoe houden we de weg open en stimuleren we bereikbaarheid? Maar: wat is het beste voor deze plek, nu en later?
Binnen het ministerie hebben wij dat project omarmd. Het liet zien hoeveel potentie er zit in een andere manier van kijken. Collega’s van water en bodem, die niet direct iets met wegen te maken hebben, raakten erbij betrokken, industrie, natuur en biodiversiteit. Dat verbindt, en het maakt zichtbaar dat je veel meer win-wins kunt realiseren als je vanuit een holistische bril kijkt. Je moet het elkaar ook gunnen.
Tegelijkertijd is dat niet eenvoudig. Veel mensen worden afgerekend op eenzijdige concrete KPI’s. Dan is er weinig ruimte voor de bredere doelen. Daar moeten we eerlijk over zijn: het systeem is er nog niet op ingericht.”
Wat is er volgens jou nodig om dat systeem te veranderen?
“Ons beleid, de manier waarop financieren/investeren en onze rapportages zijn nog sterk gericht op meetbare prestaties en korte termijnresultaten. Daardoor is er weinig prikkel om te experimenteren of het anders te doen. Echte vernieuwing vraagt dat we ook de onderkant van de ijsberg van MacClelland (figuur 2) durven onderzoeken; de aannames en structuren waarop ons systeem gebouwd is. Waarom belonen we vooral efficiëntie en groei, en niet samenwerking of maatschappelijke waarde?”
Figuur 2. De ijsberg van MacClelland.
We moeten zorgen dat de regels, financiering en structuren meebewegen. Denk aan hoe subsidies zijn ingericht, of wie er überhaupt aanspraak op kan maken. Of aan hoe we samenwerken. Soms werken we nog op basis van beweegredenen van tien jaar geleden.“We moeten opnieuw gaan kijken welke rollen we eigenlijk innemen. De oude verhouding van opdrachtgever en opdrachtnemer past niet meer. We zijn samen verantwoordelijk voor een doel, en dat vraagt andere gedragingen en afspraken.”
“Dat vraagt ook andere besluiten nemen. Lef om te zeggen: misschien moet bereikbaarheid even minder belangrijk zijn dan natuur. Of om als bedrijf te zeggen: op dit project schrijven we niet in, want het past niet bij onze waarden. Dat soort ‘nee’s’ zijn nodig om het systeem te kantelen.
Innovatie komt vaak juist van buiten dat systeem. We zien dat bijvoorbeeld bij projecten waarin we samenwerken met de creatieve industrie en met ‘commons’. Daar ontstaan nieuwe perspectieven die we zelf niet hadden kunnen bedenken.
Of een bedrijf dat heel bewust de holistische bril toepast, zoals bij een aantal bouwbedrijven die werken met een divers team van bouwers, architecten, psychologen en ecologen, allemaal met een andere bril, om een wijk vanuit brede welvaart of natuur inclusief te kunnen opzetten. Dit vraagt ook vanuit het Rijk een andere uitvraag.”
“Die kruisbestuiving is precies wat we nodig hebben om echt te vernieuwen. Vernieuwing komt zelden uit je eigen sector.”
Je hebt het ook over het belang van intuïtie in verandering. Wat bedoel je daarmee?
“We zijn geneigd alles rationeel te willen onderbouwen, maar sommige dingen moet je gewoon voelen. Met intuïtie bedoel ik niet de eerste emotie die je voelt, maar het is diep weten. Dat geldt ook voor brede welvaart. Je kunt beleid schrijven over ‘hier, nu, elders en later’, maar als mensen het niet voelen, komt het niet tot leven. We zijn natuur, onderdeel van het geheel. Als je dat echt beseft, ga je vanzelf anders handelen. Dat is misschien een spirituele grens te ver voor sommigen, maar ik denk dat veel mensen in deze beweging dat wel aanvoelen, ook al spreken ze het niet altijd uit.”
Wat zou er volgens jou concreet moeten gebeuren in de komende jaren?
“Ik hoop dat we als overheid anders met bedrijven om tafel gaan, echt samen in gesprek over diepgaande patronen. Niet vanuit belangen, maar vanuit verlangens. Wat willen we bereiken en terugzien in de samenleving? En wat houdt ons nog tegen? Daarnaast moeten we breder kijken: wetgeving, financiële prikkels en vooral naar cultuur. En dat begint óók bij persoonlijke ontwikkeling: leiders die bereid zijn hun aannames, reflexen en overtuigingen onder de loep te nemen, en ruimte maken voor een nieuwe manier van kijken en handelen. Dat is waar de beweging van brede welvaart over gaat. Niet één project of conferentie, maar een fundamentele herziening van hoe we samenwerken.”
Wat geeft jou hoop als je naar deze beweging kijkt?
“Dat we elkaar ook al veel weten te vinden. Overal werken mensen die hetzelfde verlangen delen: betekenisvolle waarde creëren, samen met anderen. En dat is precies de energie die nodig is om deze bal harder te laten rollen. Die mensen moet je vanuit verschillende sectoren bij elkaar zien te krijgen.”
In het kader van de Nationale Conferentie Brede Welvaart spraken wij met Henny de Jong van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.
